ŞEKER YÜZYILINA BİR KALA

26.Kasım.2025 günü Şeker Fabrikalarının 99 ncu yıldönümünü kutluyoruz.

29.Kasım.2024 tarihli Cumhuriyet gazetesindeki “Şeker Fabrikaları 98 Yaşında” başlıklı yazımda, Şeker Sanayi kuruluş dönemi  değerli isimlerini sizlere aktarmıştım.

Uşak’ta Nuri Şeker, Eskişehir’de Kazım Taşkent ve Turhal’da Muammer Tuksavul adları bugün fabrikalarında yaşatılmaktadır.

İlk Türk şekeri üretiminin yüzüncü yılına bir kala; adı Kütahya Şeker fabrikasında yaşatılan Baha Esat TEKAND, Şeker Sanayi gelişme dönemine damgasını vuran isim olarak hafızalarımızdadır.

***

1951-1958  yıllarında T. Şeker Fabrikaları A.Ş. Genel Müdürü olarak görev yapan Baha Esat Tekand,  Şeker Sanayinin tevsii için hazırlanan raporu, İşletmeler bakanlığı ile Ekonomi ve Ticaret bakanlıklarına sunar ve 11 yeni Şeker fabrikası kurulmak üzere, toplamda 400 milyon lirayı bulan programın onaylanmasını sağlar.

1952 yılı eylül’de Adapazarı Şeker Fabrikası temeli atılarak başlanan program 4 yılda başarıyla tamamlanır.

1953 yılında Adapazarı; 

1954 yılında Konya, Amasya, Kütahya; 

1955 yılında Susurluk, Burdur, Kayseri; 

1956 yılında Erzurum, Erzincan, Elazığ, Malatya 

fabrikaları şeker üretmeye başlarlar.

Mevcut Uşak, Alpullu, Eskişehir ve Turhal fabrikaları toplam üretimi 120 bin ton iken, yeni 11 fabrika ile toplam şeker üretimi 370-400 bin ton ile üç katına ulaşır.

Şeker pancarı üretimi 45 ilde 7 milyon dönüme; 204 bin çiftçiye ve  çiftçilere ödenen pancar bedeli de 175 milyon liraya ulaşır.

Şeker Sanayiinin bir kalkınma faktörü olarak önemini göstermek açısından ulaşılan bu değerler takdire şayandır.

Aynı dönemde  gerçekleştirilenler sadece bunlarla sınırlı değildir. Başlıklar olarak, özetle:

• 1956 yılında Şeker Kanunu da yürürlüğe girer.

• 1956 yılında, 204bin çiftçinin 84milyon lira sermayesi ile “Pancar Ekicileri Üretim Kooperatifi” sayısı da 16’ya ulaşır.

• Şekerbank; tarımsal üretimi desteklemek amacıyla, 1953 yılında “Pancar Kooperatifleri Bankası A.Ş.” adıyla Eskişehir’de kurulur ve daha sonra 1956 yılında Ankara’ya taşınarak “Şekerbank” adını alır.

• Şeker Sigorta kuruluşu gerçekleştirilir.

***

BAHA ESAT TEKAND

1893 Rodos doğumlu Tekand hukuk okumuş, uzun yıllar T.Şeker Fabrikaları A.Ş. bünyesinde Genel Sekreter görevini sürdürmüştür.

İzmir’de öğrencilik yıllarındaki futbol kariyeri 1914 yılında Altay kulübü kuruculuğu ile sürer.

Demokrat Parti iktidarı ile Genel Müdür olur ve 1934’te 4 fabrika ile karşılanan yurt içi şeker ihtiyacı,  1956’da 15 fabrika ile karşılanabilir, hatta ihracat yapabilir seviyeye ulaşır. 

İlk mecliste İzmir milletvekili olan ağabeyi Ali Enver gibi Baha Esat bey de siyasete çok uzak değildir.

Dönemin İşletmeler Bakanı İsmail Hakkı Gedik çok yakın arkadaşıdır, hatta Başbakan Adnan Menderes ile eşi üzerinden akrabalık bağı da söz konusu edilir.

Bu yakın ilişkilerin, 11 fabrika kuruluş sürecinin hızlı ve başarılı geçmesinde büyük katkıları olduğu da muhakkaktır. 

Baha Esat beyin vefat haberi, 29.haziran.1979 günü, ailesinin sade bir gazete ilanı ile basında yer alır. 

*** 

1961-1966 yıllarında Şeker Şirketi genel müdürü görevinde bulunan Fahrettin Mutluay emeklilik günlerinde bu gazete haberini gördüğünde, yaşanan vefasızlığa içerler.

1936 yılında stajyer olarak Şeker Şirketine katılırken tanıdığı Baha Tekand’ı anlatan bir yazı kaleme alır ve Milliyet gazetesinde 18.temmuz.1979 günü yayınlar. 

Yazısına, “Türkiye’de hızlı yatırım yıllarında Şeker Sanayiinde, her meslek dalından iyi yetişmiş eleman bolluğu vardı.  Onbir fabrika, bir banka, bir sigorta şirketi ve 16 pancar ekicileri kooperatifi, Tekand’ın orkestra şefliğinde bu yetkin kadro ile başarıldı” sözleriyle başlar.

Çalkantılı günlerde, iyisiyle kötüsüyle yaşadıklarını; ama en çok da  yaşanan vefasızlık karşısında duygularını anlatır. Sanki, gelecekte de yaşanacakları haber verir.

Şeker Sanayinin 99ncu yaşında,  bir asrı bitirmesine bir kala, Şeker Sanayini sessiz başarılarıyla bizlere, bugünlere getiren tüm isimsiz kahramanları saygıyla anmak, gelecek nesillere tanıtmak bizlerin de boynumuzun borcudur.

26.Kasım.2025, Ankara

Kaynakça:

1-30. Yılında Şeker Sanayii- Turan Veldet,1956

2-Ali Enver Tekand-https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/1274/Ali_Enver_Tek%C3%A2nd_(1887-1961)

3-Milliyet gazetesi-18.temmuz.1979, Fahrettin Mutluay yazısı