ASIRLIK KURUMLAR

Cumhuriyet gazetesi;

 8.Mayıs.2026 tarihinde "Asırlık Kurumlar" başlığıyla yayınlanan başyazıda; başta Cumhuriyet gazetesi, Ziraat ve İş Bankaları ile Koç Topluluğunu, Cumhuriyet’imiz ile varolan ve bugünlere de başarılarını taşıyan asırlık kurumlar olarak anımsatır.

Sonraki günlerde, bu kez de "Asırlık Kurumlar" adlı bir Ek ile, isimleri bile unutulmuş birçok  başka kurumu daha günümüze taşır.

Bu asırlık serüvende unutulanlardan  bir  mucizeyi hatırlatmak ise, Şeker emeklisi olarak bizlerin görevidir. 

Cumhuriyet’in ilk kuruluş günlerinde, inanılmaz bir cesaretle yaratılan bir şirket ve bir fabrikanın hikayesidir “Uşak Terakkii Ziraat A.Ş.”.

***

Uşak Terakkii Ziraat TAŞ

19.Nisan.1923 de, Uşak’da 50 yöre insanı ile birlikte şirketi kuran Molla Ömer oğlu Nuri(1856-1958); iki yıl boyunca gerekli sermayeyi tamamlamaya çalışır.  İkişer liralık hisse senedi çıkararak Uşak halkının sermaye katılımını sağlamaya çalışır.  Bir yandan da Ankara'da hükümet yetkilileri ile görüşmeler yapar ve sonunda Sanayi ve Maadin Bankasından 180.000 lira destek sözü alır.

Kuracağı fabrika için 14 avrupa kuruluşuna mektup yazar, İstanbul’a davet edip görüşme talep eder. 

Fransa, Almanya, İngiltere ve Çekoslovakya mümessilleri ile uzun süren görüşmeler sonucunda; fabrikayı kurmak için, Çekoslovakya'nın Skoda Şirketi  ile anlaşmaya varılır.

Fabrikanın tesis bedeli olan 404 bin doların %20’si peşin, %30’ü fabrika malzemesi Uşak’a geldiğinde, %17’si fabrika üretime başladığında, %33’u da altı sene içinde ödenecektir.

Fabrika temel atma töreni 6.Aralık.1925 tarihinde yapılır, ancak fabrika montaj sürecinde parasal sıkıntılar sürer, çünkü 600.000 adet hisse senedi yeterince satılamamıştır. Sanayi Maadin Bankası ara ödemelerle montajın tamamlanmasına destek olur ve 12.ekim.1926 tarihinde montaj biter. 
Ama, işletme için yeterli su sağlanamaz ve fabrika iki aylık gecikme ile 10.aralık.1926 günü çalışmaya alınabilir ve 17.Aralık.1926 günü de UŞAK ŞEKER FABRİKASI’ nın ilk şekerleri çuvallara dolmaya başlar.  

***

“İstanbul ve Trakya Şeker Fabrikaları TAŞ”

Eş zamanlı olarak 14.haziran.1925 tarihinde Uşak deneyiminden farklı olarak, T.İş Bankası %68, Ziraat Bankası %10 sermaye katılımı ile Edirne, Tekirdağ, Çatalca, Bilecik mebusları ve önemli tüccar kişilerden oluşan 10 kişilik bir heyet öncülüğünde kurulur. 
Alpullu’da kurulan fabrikada 26.kasım.1926 günü ilk şeker üretilir.
Uşak deneyiminden farklı olarak, daha güçlü sermaye yapısı ile başlanmış olması süreci hızlandırmıştır.

*** 

Uşak örneği; 65 yaşını aşmış bir Anadolu insanının azmi ile yaratılmış ilk örnek olması nedeniyle, adeta ilk Cumhuriyet mucizelerindendir.
Mucizenin yaratıcısı Molla Ömer oğlu Nuri, yani  Nuri Şeker beyefendi, Cumhuriyet tarihimizin asırlık çınarı olarak hafızalarda sonsuza kadar hatırlanacaktır.

Cumhuriyetin kuruluşuyla 1923’te “Uşak Terakkii Ziraat A.Ş.” ile başlayan bu maya tutacak ve 1935 yılına gelindiğinde mevcut 4 şeker fabrikası Türkiye Şeker Fabrikaları A.Ş.(TürkŞeker) çatısı altında toplanacaktır.  Böylece, kamu eliyle şeker fabrikaları sayısı hızla artarak sürecektir. 

***

Nuri Şeker beyefendinin torunu Mehmet Şeker bey tarafından Uşak’ta dönemin belge ve fotoğrafları ile oluşturulan ve adeta Nuri Şeker Müzesi diyebileceğimiz özel bir mekanda sergilenen,  “1923 tarihli 1 nolu Kurucu Hisse Senedi” de; bugün 14 kamu, 18 özel sektöre ait şeker fabrikası ile Şeker Sanayimizin adeta ilk temel taşı olarak durmaktadır.

Son dönemde özelleştirme uygulamaları ile bazı yapısal değişiklikler yaşansa da;  1923’ün “Uşak Terakkii Ziraat A.Ş” adı, bugün “T. Şeker Fabrikaları A.Ş.”   olarak, ilk Türk Şekerinin 100ncü yaşında Cumhuriyetimizin öncü çınarı olarak “Hayatımıza Tat Katmaya” devam edecektir.

NOT: Nuri ŞEKER arşivi paylaşımı ve bilgi desteği için sayın Mehmet Şeker beye teşekkürlerimle. (S.A)

Ağustos.2026

Kaynakça:
1-Turan Veldet-30.Yılında Şeker Sanayi-1958
2-Süleyman Akgüç-Hayata Tat Katanlar-2023